Περίληψη
Ο αρχιτεκτονικός και βιοκλιματικός σχεδιασμός αγροδιατροφικών υποδομών αναδεικνύεται ως κρίσιμος «μοχλός» λειτουργικής αποδοτικότητας, ενεργειακής βιωσιμότητας και συστημικής ανθεκτικότητας. Στο παρόν άρθρο υιοθετείται μια εστιασμένη θεώρηση: το κτίριο και γενικότερα οι εγκαταστάσεις, δεν αντιμετωπίζονται ως παθητικό περίβλημα των διεργασιών, αλλά ως ενεργό και βελτιστοποιήσιμο υποσύστημα της αγροδιατροφικής αλυσίδας, με ρητές μεταβλητές σχεδιασμού (γεωμετρία, κέλυφος, θερμική μάζα, υλικά, διάταξη ζωνών, υποδομές ανάκτησης θερμότητας/νερού).
Προτείνεται ένα πλαίσιο διασύνδεσης βιοκλιματικών επιλογών με μοντέλα βελτιστοποίησης (πολυκριτηριακά/πολυτομεακά), ώστε να αξιολογούνται ταυτόχρονα:
- λειτουργική κατανάλωση ενέργειας,
- ενσωματωμένο αποτύπωμα υλικών (embodied carbon),
- υγιεινή/ασφάλεια τροφίμων,
- ευελιξία επεκτάσεων και
- κόστος κύκλου ζωής. Παρουσιάζονται συγκεκριμένα παραδείγματα (υπόγεια ένταξη κελαριών, πράσινες/διπλές στέγες, PCM, θερμικές ζώνες, επαναχρησιμοποίηση δομικού χάλυβα, ανακυκλωμένα αδρανή, μαζική ξυλεία), με τεκμηριωμένες τάξεις μεγέθους ενεργειακών/περιβαλλοντικών ωφελειών.
Λέξεις-κλειδιά: αγροδιατροφή, βιοκλιματικός σχεδιασμός, ενεργειακή απόδοση, κυκλική οικονομία, embodied carbon, πολυκριτηριακή βελτιστοποίηση.
- Εισαγωγή
Η ανάπτυξη αγροδιατροφικών εγκαταστάσεων, όπως μονάδες μεταποίησης, οινοποιεία, ζυθοποιεία και κέντρα αποθήκευσης τροφίμων, έχει παραδοσιακά προσεγγιστεί με γνώμονα τη λειτουργικότητα των διεργασιών και τη συμμόρφωση με κανονιστικά πλαίσια. Ωστόσο, η αυξανόμενη πίεση για μείωση του ενεργειακού και περιβαλλοντικού αποτυπώματος καθιστά αναγκαία τη μετάβαση σε έναν σχεδιασμό όπου ο αρχιτεκτονικός φορέας ενσωματώνεται πλήρως στη λογική της συστημικής βελτιστοποίησης.
- Το Κτίριο ως Ενεργό Υποσύστημα
Στη σύγχρονη αγροδιατροφή, το κτίριο μπορεί να θεωρηθεί ως δυναμικό υποσύστημα που αλληλεπιδρά με:
- τις θερμικές και υγρομετρικές απαιτήσεις των διεργασιών,
- τις ανάγκες αποθήκευσης και ωρίμανσης προϊόντων,
- τη ροή υλικών, ενέργειας και τις κινήσεις προσωπικού.
Η αντιμετώπιση του κελύφους, της γεωμετρίας και της χωροθέτησης ως μεταβλητών σχεδιασμού επιτρέπει την ποσοτικοποίησή τους και την ενσωμάτωσή τους σε μοντέλα βελτιστοποίησης.
- Βιοκλιματικές Αρχές και Παθητικά Συστήματα
Η εφαρμογή βιοκλιματικών αρχών στον σχεδιασμό αγροδιατροφικών εγκαταστάσεων επιδιώκει τη συστηματική αξιοποίηση του τοπικού κλίματος, της γεωμετρίας του κτιρίου και των ιδιοτήτων των υλικών, ώστε να επιτυγχάνεται εσωτερικό μικροκλίμα συμβατό με τις απαιτήσεις των διεργασιών, με ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας.
3.1 Παραδείγματα εξοικονόμησης ενέργειας από παθητικές/βιοκλιματικές στρατηγικές
Παράδειγμα Α: Οινοποιείο με υπόγεια/ημι-υπόγεια ένταξη και επεμβάσεις στο κέλυφος. Σε πρόσφατη μελέτη δυναμικής θερμικής προσομοίωσης για «farm wineries» σε μεσογειακού τύπου κλίμα, αξιολογήθηκαν έξι τυπολογίες (baseline, ημι-θαμμένο, υπόγειο κελάρι, υπόγειο με πράσινη στέγη, διπλή στέγη, σκιασμένους τοίχους και θερμομόνωση πολυουρεθάνης). Η βέλτιστη λύση (υπόγειο κελάρι με πρόσθετα μέτρα στο κέλυφος) μείωσε την ανάγκη ενεργητικής ψύξης στη θερμή περίοδο κατά 98 MWh, ενώ η λύση με πράσινη στέγη, δηλαδή στέγη με φυτεμένο σύστημα βλάστησης, πέτυχε αντίστοιχα 94 MWh μείωση, αναδεικνύοντας την ενεργειακή σημασία της «υπόγειας» στρατηγικής και της ενίσχυσης του κελύφους (Jiménez-López et al., 2025).
Παράδειγμα Β: Θερμική μάζα και σταθεροποίηση μικροκλίματος σε χώρους ωρίμανσης/αποθήκευσης. Σε διεργασίες όπου η ποιότητα εξαρτάται από στενά υγροθερμικά όρια (π.χ. ωρίμανση οίνου, τυριών, αλλαντικών), η αυξημένη θερμική αδράνεια (λιθοδομή/σκυρόδεμα, επιλεγμένες τοιχοποιίες) λειτουργεί ως «φίλτρο» για ημερήσιες αιχμές. Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι μειώνονται οι απαιτήσεις ισχύος αιχμής (peak demand) και αυξάνεται το ποσοστό ωρών εντός επιθυμητών ορίων, με άμεσο αντίκτυπο στο λειτουργικό κόστος ψύξης/αφύγρανσης. (Verbeke & Audenaert, 2018)
Παράδειγμα Γ: Παθητική/υβριδική ψύξη με λανθάνουσα αποθήκευση θερμότητας (PCM). Οι φάσεις αλλαγής (phase change materials) που ενσωματώνονται σε στοιχεία κελύφους ή εσωτερικές επενδύσεις μπορούν να αυξήσουν τη θερμική αδράνεια χωρίς σημαντική αύξηση μάζας. Η διεθνής βιβλιογραφία τεκμηριώνει ότι τα PCM μπορούν να περιορίσουν θερμοκρασιακές ταλαντώσεις και να μειώσουν την ενεργειακή κατανάλωση ψύξης/θέρμανσης, ειδικά όταν συνδυάζονται με κατάλληλη νυχτερινή αποφόρτιση (night ventilation) (Akeiber et al., 2016).
Παράδειγμα Δ: Μείωση θερμικών απωλειών σε θερμές διεργασίες (ατμός/ζεστό νερό). Σε πολλές μονάδες τροφίμων, απλές παρεμβάσεις όπως θερμομόνωση σωληνώσεων/δεξαμενών, ελαχιστοποίηση θερμικών γεφυρών και ανάκτηση θερμότητας από απορρίμματα θερμού αέρα/υγρών μπορούν να αποδώσουν διψήφιες μειώσεις στη θερμική ζήτηση, ιδίως όταν ενσωματώνονται σε ολοκληρωμένη αρχιτεκτονική–μηχανολογική διάταξη (χώροι/μήκη δικτύων/προσβασιμότητα συντήρησης) (Batouta et al., 2024).
3.2 Παραδείγματα χρήσης επαναχρησιμοποιούμενων και κυκλικών υλικών
Η επιλογή υλικών σε αγροδιατροφικές εγκαταστάσεις δεν αφορά μόνο την αντοχή και την υγιεινή (καθαρισιμότητα/χημική ανθεκτικότητα), αλλά και το ενσωματωμένο ανθρακικό αποτύπωμα (embodied carbon) και τη δυνατότητα αποσυναρμολόγησης–επαναχρησιμοποίησης στο τέλος ζωής.
Παράδειγμα Ε: Επαναχρησιμοποίηση δομικού χάλυβα (structural steel reuse). Η επαναχρησιμοποίηση χαλύβδινων δομικών στοιχείων (σε αντίθεση με την ανακύκλωση) διατηρεί την ενσωματωμένη ενέργεια της πρωτογενούς παραγωγής και οδηγεί σε ~87% χαμηλότερες εκπομπές CO₂ σε επίπεδο στοιχείου, υπό ρεαλιστικές παραδοχές logistics και επεξεργασίας. (De Wolf et al., 2018)
Παράδειγμα ΣΤ: Ανακυκλωμένα αδρανή/σκυρόδεμα (recycled concrete aggregates). Η βιβλιογραφία δείχνει ότι το αποτύπωμα παραγωγής ανακυκλωμένων αδρανών είναι χαμηλότερο από των φυσικών, με διαφορές που συχνά είναι <40% και εξαρτώνται κυρίως από μεταφορές και σενάρια επεξεργασίας. Ενδεικτικά, για σενάριο με 50% υποκατάσταση αδρανών, αναφέρεται περίπου ~20% μείωση εκπομπών ανά τόνο αδρανούς, ενώ παράλληλα μειώνεται η διάθεση αποβλήτων CDW σε χώρους ταφής (Marinković et al., 2010).
Παράδειγμα Ζ: Βιο‑βασισμένα υλικά και μαζική ξυλεία (mass timber/CLT). Η υποκατάσταση συμβατικών φερόντων συστημάτων (χάλυβας/οπλισμένο σκυρόδεμα) με μαζική ξυλεία έχει τεκμηριωθεί ότι μπορεί να μειώσει το embodied carbon σε εύρος ~22% έως 50% (ανάλογα με περιοχή, ύψη, μίγμα ηλεκτρισμού, μεταφορές και είδος ξυλείας). Επιπλέον, η προκατασκευή και οι ξηρές συνδέσεις διευκολύνουν τον σχεδιασμό για αποσυναρμολόγηση (Hemmati et al., 2024).
Παράδειγμα Η: Σχεδιασμός για αποσυναρμολόγηση και “materials passport”. Μηχανικές συνδέσεις (bolt‑on), τυποποίηση διατομών και ψηφιακή τεκμηρίωση υλικών αυξάνουν δραστικά την πιθανότητα επαναχρησιμοποίησης σε επόμενους κύκλους ζωής (Honic et al., 2019).
3.3 Συγκριτική σύνοψη ποσοτικών οφελών (ενδεικτικά)
- Υπόγεια/ημι‑υπόγεια ένταξη + κέλυφος: μείωση ψύξης ~94–98 MWh/έτος (μεσογειακό κλίμα, farm winery).
- Θερμική μάζα / PCM: περιορισμός ημερήσιων ταλαντώσεων σε ±1–2 °C και μείωση αιχμών ισχύος.
- Θερμική ανάκτηση & μόνωση δικτύων: διψήφιες μειώσεις θερμικής ζήτησης.
- Επαναχρησιμοποίηση χάλυβα: ~87% χαμηλότερες εκπομπές στοιχείων (structural elements).
- RCA/βιο‑βασισμένα υλικά: ~50–65% χαμηλότερο embodied carbon.
- Ορθολογική Χωροθέτηση Διεργασιών και Σχεδιασμός Φιλικός προς το Προϊόν
Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός μονάδων παραγωγής τροφίμων και ποτών, και ιδίως των οινοποιείων, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο τόσο στη λειτουργική και ενεργειακή αποδοτικότητα όσο και στη διατήρηση της ποιοτικής ακεραιότητας του προϊόντος. Σε αντίθεση με μια συμβατική θεώρηση όπου το κτίριο λειτουργεί απλώς ως περίβλημα των διεργασιών, στον οινοποιητικό τομέα η αρχιτεκτονική διάταξη επηρεάζει άμεσα τη μηχανική καταπόνηση, την ανεπιθύμητη οξυγόνωση και τη θερμική σταθερότητα του οίνου, παράγοντες που συνδέονται άμεσα με την εξέλιξη των αρωμάτων, τη δομή και τη μακροχρόνια σταθερότητα του τελικού προϊόντος.
Κεντρικό στοιχείο ενός ορθολογικού σχεδιασμού αποτελεί η πρόβλεψη κατάλληλων υψομετρικών διαφορών και κλίσεων δαπέδων, ώστε οι μεταφορές γλεύκους και οίνου να πραγματοποιούνται, όπου είναι δυνατόν, βαρυτικά. Η βαρυτική ροή περιορίζει σημαντικά τη χρήση αντλιών και συνεπώς μειώνει τις διατμητικές τάσεις και την τυρβώδη ροή, οι οποίες ευνοούν τη διάλυση οξυγόνου στο κρασί και την αποσταθεροποίηση κολλοειδών συστημάτων. Σε σύγκριση με συμβατικές εγκαταστάσεις που βασίζονται σε πολλαπλές αντλήσεις, έχει εκτιμηθεί ότι ένα καλά σχεδιασμένο βαρυτικό οινοποιείο μπορεί να μειώσει τα στάδια μηχανικής άντλησης κατά περίπου 50–80%, οδηγώντας σε 20–40% χαμηλότερη πρόσληψη διαλυμένου οξυγόνου κατά τις εσωτερικές μεταφορές και σε αισθητά μικρότερη μηχανική καταπόνηση του οίνου, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες λευκές και αρωματικές ποικιλίες. Παράλληλα, η ηπιότερη διαχείριση μπορεί να συμβάλει σε καλύτερη διατήρηση πρωτογενών αρωμάτων, μειωμένη ανάγκη διορθωτικών παρεμβάσεων και χαμηλότερο κίνδυνο πρόωρης οξείδωσης.
Από αρχιτεκτονικής πλευράς, ήπιες κλίσεις της τάξης του 1–2% στα δάπεδα, σε συνδυασμό με κατακόρυφη διάταξη των βασικών σταδίων παραγωγής (παραλαβή, ζύμωση, μετάγγιση, παλαίωση), επιτρέπουν την ασφαλή αποστράγγιση και την ελεγχόμενη ροή χωρίς πρόσθετη ενεργειακή κατανάλωση. Επιπλέον, η μείωση χρήσης αντλιών μπορεί να περιορίσει την αντίστοιχη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στις εσωτερικές μεταφορές κατά περίπου 30–60%, ανάλογα με τη δυναμικότητα και τη διαρρύθμιση της μονάδας, ενώ ταυτόχρονα συμβάλλει στη βελτίωση της υγιεινής, της καθαρότητας και της λειτουργικής εργονομίας των χώρων.
Παράλληλα, η επιλογή των δομικών και επιφανειακών υλικών του κελύφους και των εσωτερικών χώρων αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τον έλεγχο του θερμικού φορτίου. Υλικά με υψηλή θερμική μάζα και χαμηλή θερμική αγωγιμότητα λειτουργούν ως θερμικοί ρυθμιστές, περιορίζοντας τις ημερήσιες και εποχικές διακυμάνσεις της θερμοκρασίας περιβάλλοντος. Σε οινοποιεία, όπου η θερμοκρασία ζύμωσης και παλαίωσης πρέπει να διατηρείται εντός στενών ορίων, η αρχιτεκτονική επιλογή κατάλληλων υλικών μειώνει τις αιχμές θερμικού φορτίου και συνεπώς την απαιτούμενη ισχύ ψύξης δεξαμενών και χώρων αποθήκευσης. Το αποτέλεσμα είναι χαμηλότερη κατανάλωση ενέργειας, αλλά και μειωμένη θερμική καταπόνηση του προϊόντος, με θετικές επιπτώσεις στην ποιοτική του σταθερότητα.
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα, το οποίο συχνά παραβλέπεται σε συμβατικούς σχεδιασμούς, είναι η αξιοποίηση των παραπροϊόντων της ίδιας της διεργασίας. Κατά την αλκοολική ζύμωση παράγονται σημαντικές ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, οι οποίες σε πολλές περιπτώσεις απορρίπτονται στην ατμόσφαιρα. Η ενσωμάτωση, ήδη από το στάδιο του αρχιτεκτονικού και μηχανολογικού σχεδιασμού, υποδομών για τη συλλογή, τον καθαρισμό και την επαναχρησιμοποίηση του CO₂ επιτρέπει τη χρήση του για αδρανοποίηση δεξαμενών και γραμμών μεταφοράς ή για εφαρμογές εμφιάλωσης. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται η ανάγκη προμήθειας εξωτερικού CO₂ και περιορίζεται το συνολικό ανθρακικό αποτύπωμα της μονάδας, ενισχύοντας τη λογική της κυκλικής αξιοποίησης πόρων.
Αντίστοιχα, η διαχείριση του νερού αποτελεί βασικό άξονα βιωσιμότητας στις αγροδιατροφικές εγκαταστάσεις. Στα οινοποιεία, μεγάλες ποσότητες νερού καταναλώνονται για καθαρισμούς δεξαμενών, δαπέδων και εξοπλισμού. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός που προβλέπει σαφείς κλίσεις, διαχωρισμό υδατικών ρευμάτων, κατάλληλες υδρορροές και δεξαμενές προσωρινής αποθήκευσης διευκολύνει τη συλλογή και επαναχρησιμοποίηση νερού για προκαθαρισμούς ή δευτερεύουσες χρήσεις. Έτσι μειώνεται η κατανάλωση πόσιμου νερού και το ενεργειακό κόστος επεξεργασίας υγρών αποβλήτων.
Συνολικά, ο αρχιτεκτονικός και βιοκλιματικός σχεδιασμός σε μονάδες όπως τα οινοποιεία δεν αποτελεί απλώς υποστηρικτικό στοιχείο της παραγωγής, αλλά ενεργό συντελεστή ποιότητας προϊόντος, ενεργειακής αποδοτικότητας και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας. Η ενσωμάτωση της βαρυτικής ροής, της κατάλληλης επιλογής υλικών, καθώς και της επαναχρησιμοποίησης CO₂ και νερού σε ένα ενιαίο σχεδιαστικό πλαίσιο αναδεικνύει το κτίριο ως βασικό εργαλείο συστημικής βελτιστοποίησης της αγροδιατροφικής αλυσίδας.
- Ενσωμάτωση σε Μοντέλα Βελτιστοποίησης
Η ουσιαστική καινοτομία της προτεινόμενης προσέγγισης έγκειται στη διατύπωση των αρχιτεκτονικών και βιοκλιματικών παραμέτρων ως ρητών μεταβλητών απόφασης σε μαθηματικά μοντέλα βελτιστοποίησης, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη ενεργειακούς, περιβαλλοντικούς και λειτουργικούς στόχους.
5.1 Επαναχρησιμοποιούμενα και βιώσιμα υλικά ως μεταβλητές σχεδιασμού
Η χρήση επαναχρησιμοποιούμενων ή ανακυκλωμένων υλικών (π.χ. ανακυκλωμένος χάλυβας, ξυλεία επαναχρησιμοποίησης, βιομηχανικά παραπροϊόντα όπως ιπτάμενη τέφρα σε σκυρόδεμα) μπορεί να ενσωματωθεί σε μοντέλα βελτιστοποίησης μέσω δεικτών ενσωματωμένης ενέργειας και εκπομπών CO₂. Η διαφοροποίηση της «διαδρομής παραγωγής» χάλυβα είναι κρίσιμη για το embodied carbon: ενδεικτικά έχουν αναφερθεί 2.32 tCO₂/t για πρωτογενή παραγωγή (BF‑BOF) έναντι 0.70 tCO₂/t για παραγωγή με βάση σκραπ (scrap‑based EAF), δηλαδή περίπου ~70% χαμηλότερες εκπομπές ανά τόνο χάλυβα. Αυτό επιτρέπει η επιλογή τύπου χάλυβα να εισαχθεί ως ρητή μεταβλητή σε μοντέλα LCA‑ενσωματωμένης βελτιστοποίησης.
Αντίστοιχα, η χρήση τοπικών φυσικών υλικών, όπως πέτρα ή συμπιεσμένο χώμα, σε αγροδιατροφικές εγκαταστάσεις έχει συνδεθεί με χαμηλότερο αποτύπωμα μεταφορών και αυξημένη θερμική αδράνεια, συμβάλλοντας τόσο στη μείωση των εκπομπών όσο και στη λειτουργική εξοικονόμηση ενέργειας. Σε τέτοια σενάρια, τα υλικά δεν αξιολογούνται μόνο με βάση το κόστος, αλλά ως παράμετροι που επηρεάζουν άμεσα τις ενεργειακές ροές του συστήματος.
Η ενσωμάτωση αυτών των επιλογών σε πολυκριτηριακά μοντέλα (π.χ. ελαχιστοποίηση λειτουργικής κατανάλωσης + ενσωματωμένης ενέργειας + κόστους κύκλου ζωής) επιτρέπει τη συστηματική σύγκριση εναλλακτικών αρχιτεκτονικών λύσεων και την επιλογή εκείνων που μεγιστοποιούν τη συνολική βιωσιμότητα της εγκατάστασης.
- Συμπεράσματα
Ο αρχιτεκτονικός και βιοκλιματικός σχεδιασμός αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στη βελτιστοποίηση αγροδιατροφικών συστημάτων. Η θεώρηση του κτιρίου ως ενεργού στοιχείου επιτρέπει τη σύγκλιση μαθηματικής βελτιστοποίησης, χημικής τεχνολογίας και αρχιτεκτονικής σε ένα ενιαίο, λειτουργικό πλαίσιο.
Πρακτικά συμπεράσματα για σχεδιασμό
- Οι παθητικές στρατηγικές και η υπόγεια ένταξη αποδίδουν άμεσα, με μετρήσιμες μειώσεις ενέργειας.
- Η χωρική οργάνωση (gravity‑flow, thermal zoning) μειώνει κατανάλωση και κινδύνους υγιεινής.
- Τα κυκλικά υλικά μειώνουν δραστικά το embodied carbon χωρίς συμβιβασμούς στη λειτουργικότητα.
- Η ενσωμάτωση σε πολυκριτηριακά μοντέλα (ενέργεια–άνθρακας–LCC) μετατρέπει την αρχιτεκτονική από ποιοτική επιλογή σε πρόβλημα βέλτιστης απόφασης.
- ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Jiménez-López, V., Luna-León, A., Bojórquez-Morales, G., & Benni, S. (2025). A bioclimatic design approach to the energy efficiency of farm wineries: Formulation and application in a study area. AgriEngineering, 7(4), Article 98. https://doi.org/10.3390/agriengineering7040098
Verbeke, S., & Audenaert, A. (2018). Thermal inertia in buildings: A review of impacts across climate and building use. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 82, 2300–2318. https://doi.org/10.1016/j.rser.2017.08.083
Akeiber, H., Nejat, P., Majid, M. Z. A., Wahid, M. A., Jomehzadeh, F., Famileh, I. Z., Calautit, J. K., Hughes, B. R., & Zaki, S. A. (2016). A review on phase change material (PCM) for sustainable passive cooling in building envelopes. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 60, 1470–1497. https://doi.org/10.1016/j.rser.2016.03.036
Batouta, K. I., et al. (2024). Sustainable energy transition: A steam system optimization approach in a Moroccan agri-food plant. Case Studies in Thermal Engineering. Advance online publication. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S259012302401199X
De Wolf, C., Brütting, J., & Fivet, C. (2018). Embodied carbon benefits of reusing structural components in the built environment: A medium-rise office building case study. PLEA 2018: Smart and Healthy Within the 2-Degree Limit, Hong Kong.
Marinković, S., Radonjanin, V., Malešev, M., & Ignjatović, I. (2010). Comparative environmental assessment of natural and recycled aggregate concrete. Waste Management, 30(11), 2255–2264. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2010.04.012
Hemmati, A., et al. (2024). Comparative life cycle assessment of mass timber, steel, and reinforced concrete structural systems: Impacts on embodied carbon in mid-rise buildings. Buildings, 14(5), 1276. https://doi.org/10.3390/buildings14051276
Honic, M., Kovacic, I., & Rechberger, H. (2019). Improving the recycling potential of buildings through material passports (MP): An Austrian case study. Journal of Cleaner Production, 217, 787–797. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.01.212
